در تابستان سال 1347 شمسی برای اولین بار هیئتی در تپه ی ناهید کنگاور به کاوش های باستان شناسی پرداخت . پس از بررسی های اولیه مشخص شد که از مجموع تپه ، تقریبا حدود پنجاه و سه هزار متر مربع به بنای تاریخی اختصاص دارد که به جز چند سر ستون شکسته و تعدادی حجاری های پراکنده در کنار کوره های آهک پزی که چند سال قبل از آن تعطیل شده بود چیز دیگری مشهود نیست، با این حساب مجموعه ی معماری در زیر محله ها مدفون بود . اعضای هیئت عکس هوایی کنگاور را که در سال 1932 میلادی به وسیله ی آقای اریخ اشمیت تهیه شده بود ، پس از تعبیر و تفسیر و یافتن گرته و اثری از امتداد
ابهام آمیز دیوار و صفه ی تاریخی مدفون ، مورد استفاده قرار داد و موفق گردید بخشی از دیوار شرقی را در آن تشخیص داده و پس از کاوش ، آن قسمت از صفه را از خاک ایام آزاد نماید. ( این فصل سه ماه طول کشید.)
کاوش از ناحیه آزاد محله ، از شصت متری منتهی الیه جنوب شرقی تپه ، در شش ترانشه ی ده متری آغاز گردید. در این محوطه که قبلا هیچ اثری در روی خاک قابل رویت نبود ، دفعتا پس از چند روز حفاری ، حجاری های فراوانی چهره از حجاب خاک گشود و عرض وطول خود را عیان ساخت . در هر ترانشه پس از سه ماه کار و فعالیت دو ستون قطور و منضمات آن ها که عبارت از ته ستون ، سرستون ، گیلویی و حجاری های نمای دیوار بود رخ نموده و در این شصت متر طول ، دوازده ستون سالم و چند تایی شکسته از خاک بیرون آورده شد . ازدوازده ستون ، نه ستون سالم سه ستون نیمه سالم و بهمین ترتیب اجزاء دیگر.
در این مرحله توانسته بودند ضخامت دیوار ستون دار ، تعداد ستون ها ، فواصل آن ها از یکدیگر ، قطر ، پیرامون و سایر ابعاد و اندازه ها را به طور نه چندان دقیق ولی در هر حال فارغ از تصور و تخیل تعیین نموده و با تهیه ی تعدادی عکس ، سند و اشیاء کشف شده از جمله چندین تابوت سفالین و گوشواره های طلا و سکه هایی از دوران تاریخی که در زیر سر اجساد ، داخل تابوت ها و مقبره ها یافت شده بودند ، در مجموع گزارش نسبتا قانع کننده ای را فراهم آورند که بر اساس واقعیات تنظیم شده بود.
سپس امر خرید و کار تخریب و زدودن خانه ها ، مساکن ، محله ها ، معابر و دکاکین قریه ای که کاملا روی معماری تاریخی" معبد آناهیتا" را پوشانده و در بین مردم منطقه به محله ی " گچ کن " معروف بود ، وارد مراحل عملی و جدی گردید و پا به پای آن کاوش های باستان شناسی نیز ادامه یافت .
به تدریج و در فصول مختلف پژوهش و بررسی ، مردم قریه ی گچ کن در خانه ها و مساکن جدید ماوی گزیدند و بیغوله های خشت و گلی تخریب و عملیات شناسایی و کاوش ادامه داده شد تا بالاخره مساحتی بالغ بر پنجاه و پنج هزار متر مربع به طور کلی تخلیه و بنای تاریخی و حریم آن کاملا معین و مشخص گردید.
با آغاز فعالیتهای هیأت کاوش معبد آناهیتا در سال 1347 و پس از خرید و تخریب منازل مسکونی بالای تپه و اطراف آن نقشه و موقعیت مکانی این بنای تاریخی تهیه گردید. بنای معروف به معبد آناهیتا در مرکز شهر کنگاور و بر سر راه امروزی همدان – کرملنشاه واقع شده است. این بنا بروی تپه طبیعی با حداکثر ارتفاع32 متر نسبت به زمین های اطراف ساخته شده است. در گوشه شمالغرب این بنا امامزاده و مسجدی برپاست.
مرجع:دکتر سیف ا... کامبخش فرد/ معبد آناهیتا کنگاور/انتشارات سازمان میراث فرهنگی/چاپ اول/1374
